كتابخانهء مدرسهء نظاميه بغداد ، نخستين كتابخانهء دانشگاهى اسلامى بوده است كه به لحاظ اشتهار و غنا ، تاريخچهء پرافتخارى داشته است . نظام الملك اين كتابخانه را ساخت و خود به مراقب و نظارت بر كارهاى آن مىپرداخت . حتى در نخستين بازديد از مدرسه در سال 479 ق به تقرير يك جزوهء حديث همت گماشت . خوشبختانه بخشى از تاريخچهء مربوط به ادارهء اين كتابخانه تاكنون باقى و محفوظ مانده است . « 1 » مدارس و مراكز علمى كه به امر خواجه در قلمرو سلجوقيان تأسيس شد ، به سبب انتساب به نظام الملك به نظاميه مشهور شدند . نظاميهء بغداد فضاى وسيع و ايوان‌هاى بزرگ ، براى اقامت فقها و مدرّسان ، مسجد ، كتابخانه و . . . داشته است . اين مدارس به خاطر توجه ويژه به برنامه‌هاى مذهبى و مجالس پرشور وعظ و مناظره و مجادلات مذهبى مورد توجه علما و فقها در سراسر دنياى اسلام واقع شد . خواجه نظام الملك به‌خاطر تعصب شديد مذهبى و اعتقاد خاصى كه به خلفاى سنى مذهب عباسى داشت ، تصميم گرفت دار الخلافهء بغداد را به مركز تبادل آرا و عقائد مذهبى تبديل كند ؛ ازاين‌رو كوشيد تا نظاميهء بغداد را به صورت يكى از بزرگ‌ترين پايگاه‌هاى مذهبى و تبليغاتى شرق اسلامى درآورد تا بدين وسيله با تبليغات شديد و مؤثر اسماعيليه از سوى جامع الازهر قاهره ، مركز خلفاى فاطمى ، به مبارزه برخيزد و تا حدودى در اين راه كامياب شد ، زيرا نظاميهء بغداد يكى از دار العلم‌هاى بزرگ اسلامى شد تا بدان پايه كه ديگر مدارس علمى كه به وسيلهء خواجه در ديگر شهرهاى خراسان و عراق تأسيس گشت ، نتوانست از نظر شهرت و اعتبار علمى به پاى آن برسد . « 2 » در آغاز تأسيس نظاميهء بغداد رشته‌هاى تحصيلى به فقه شافعى و حديث و قرائت قرآن منحصر مىشد ، اما به‌تدريج فقه و اصول ، حديث ، تفسير و علوم قرآنى ، كلام ، رياضى ، طب و علوم ادبى نيز در آن تدريس گرديد . دربارهء شمار مدرّسان نظاميهء بغداد از آغاز تأسيس تا واپسين ايام حيات آن مدرسه ، نويسندهء كتاب وصاياى خواجه نظام الملك مىنويسد كه ابو حنيفه كه تاريخ مدرّسان نظاميه را نوشته از آغاز آن مدرسه تا پايان نوبت مستعصم ، هشتاد و پنج تن را ذكر نمود . از مدرّسان نظاميهء بغداد مىتوان از ابو اسحاق شيرازى ( م 476 ق ) ، ابو عبد اللّه طبرى ( م 495 ق ) ، ابو حامد غزالى ( م 505 ق ) ، ابو محمد

--> ( 1 ) . Encyclopedia of Islam , New Edition , S . V . " Nizam Al - Mulk " , ( by H . Bowen - [ C . E . Bosworth ] ) . ( 2 ) . منور جمال رشيد ، قديم اسلامى مدارس ، لاهور : مجلس ترقى ادب ، بىتا ، ص 38 - 114 .